'Son Malakan'dan trajik veda
Tarih:03.07.2007 (Tue) yazar Gönderdi.

KEMAL AVCI -ANF

KARS - Türkiye�nin bir kültür çiçeği daha kurudu. Malakanların son temsilcisi Vasil Dölemenci de veda etti yaşama. Baskı ve göçlerle tükenen dünyanın en ilginç geleneklere sahip halklarından Malakanların son temsilcisi, vefatından kısa bir süre önce ANF�ye konuşmuştu.Konuşmayı yorumsuz aktarıyoruz

Molokanlar, ya da halk arasındaki söylenişiyle Malakanlar� Dinsel inançları gereği, askerliğe, savaşa karşı çıkan, eşitlikçi, barışçı, çalışkan ve yetenekli bir halk... Bugün Malakanlar, büyük çoğunluğu eski Sovyet topraklarında olmak üzere, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avustralya, Yeni Zellanda'da yaşıyor.

Peki Malakanların, bir zamanlar Türkiye�de de yaşadıklarını biliyor muydunuz? Bu yıl Karslıların özlemle andıkları Malakan komşularının bu toprakları terk edişinin 45. yıldönümü.

Ve �Son Malakan�, son kez konuştu Malakanlarla ilgili. Bu röportajdan on gün sonra da hayatını kaybetti, Rusya�daki akrabalarının yanına dönüş özlemini gerçekleştiremeden�. ANF�ye konuşan son Malakan Vasili Dölemenci dışındaki Malakanların son kafilesi, 1962'de hüzünlü ve buruk bir vedayla ayrılmıştı bu topraklardan.

TARIMDA VE ÜRETİMDE YARATICI BİR HALK

Rusya'nın değişik yörelerinden gelen Malakanlar, bu bölge halkları için çok ileri tarım ve ziraat tekniklerini de getirmiş ve öğretmişlerdi. Örneğin tarımda patates, ayçiçeği, lahana ekimi; kaşar, gravyer ve diğer peynir çeşitlerinin yapımı; arıcılık, değirmencilik, değirmenlerden elektrik üretme ve ölü hayvanlardan sabun elde etme tekniğini onlar geliştirmişti.

Malakanlar ve Malakanizm hakkında çalışmalar yapan Orhan Türkdoğan�a göre Molokanizm, �Hıristiyan ve Yahudi inanç sistemlerinin sentezi gibidir.� Yine Türkdoğan�ın aktarımıyla Pauline V.Young, Molokanların büyük ayrılıktan sonra Büyük Perhiz (lent) süresince sütü kullanmakta ısrar eden Rus Ortodoks sınıfı olduğunu vurguluyor.

Malakanların kimliği konusunda en çarpıcı bilgileri ise Rus yazar İvan Semyonov sunuyor. �Molokanlar dinsel olarak Greko-Rus kilisesine bağlıdırlar. İçsel inançları itibariyle �Tanrı�nın tahta, taş veya diğer objelerle temsil edilerek ona ibadet edilmesine karşıdırlar. Ancak �tek otorite'nin fikir ve imajına iman ederler. Bir insanın ruhunda yaşayan güçlü ve kadir-i mutlak bir �tanrı� inancına ibadet ederler. İkon ve haç gibi el yapımı şeylerin �Tanrı� olmadığı, onların ancak �insanoğlunun abartısı� olduğu inancındadırlar. Bu nedenle de, haç, ikon gibi ibadet materyallerinin varlığı anlamsızıdır. Oluşumu süresince �Molakan doktrini� batı Protestanlığından etkilendi, ancak bu kiliseyi de ruhban sınıflarından dolayı reddetti.�

RUS-TÜRK SİYASİ ÇEKİŞMESİNİN KURBANI BİR HALK

Bu halkın Türkiye ile serüveni ise Kars�ın savaş tazminatı olarak Rusya�ya verilmesiyle başlıyor. 1878 yılından itibaren Rus egemenleri, aslında pek hoşlanmadıkları bu halkı, Khalkhol ve Doukhoborlarla birlikte Kars�a yerleştirdi. 1917 devriminden sonra Rusya�nın bu yöreye ilgisini kaybetmesiyle de Malakanların trajik göç serüveni başlamış oldu.

Çünkü savaş karşıtıydı Malakanlar... Bolşeviklerden yanaydılar... Eşitlikçi ve komünist ideolojiden etkileniyorlardı. Rus elçisi Malakanlara, Malakanlar da Türkiye Komünist Partisi�ne yakın ilgi gösteriyorlardı. İşte bu da Ankara hükümetini ve askeri şefleri rahatsız ediyordu.

Nihayet, 20 ocak 1921 tarihine kadar Malakanların Türkiye�yi terk etmemesi durumunda askere alınacağını belirten bir Meclis kararı çıkartılacaktı. Ve askere gitmeyi reddeden Malakanlar zorunlu olarak göçe başladı. Kitleler halinde Rusya�ya akın etti Malakanlar. Kâzım Karabekir, �İstiklal Harbimiz� adlı anı kitabında bu konuyu şöyle anlatıyor:

�Malakanlar Ruslar zamanında dahi askerliğe gitmezlermiş, erkekleri hep sakallı. Umumiyetle iri vücutlu, canlı kanlı, sıhhat numunesi insanlar. Elbise ve vücutları temiz. Hayvanları kadana, arabaları çok eşya alır, dört tekerlekli, büyük ve sağlam... Ziraat, ekme, biçme aletleri hep son sistem, yalnız kuvvei ceriye beygirdir. Kan dökmek en büyük günah imiş, harpte dahi olsa... Ben onları yalnız nakliyede kullanıyordum. Buna dahi itiraz ediyorlardı. Kars�ın her tarafında şoseler boyunca uzanan bu köylüler teşvikatla Bolşevik teşkilatına başlayarak bugün gösterdikleri samimi hayatlarını bozmaya da başlamışlardı. Malakanların en nihayet 20 kânunusaniye kadar memleketimizden çıkmadıkları halde katiyen askere alınacakları hakkında Ankara'dan emir geldi. Kars Rus Sovyet konsolosu Norman ziyaretime geldi. Malakanların askere alınması halinde Rusya'daki Türk tebaasının da askere alınacağını söyledi. Cevaben hükümetimiz 20 kânunusaniye kadar müddet temdid etmiştir, bundan sonra gitmezlerse askere alınacaklardır, artık bence yapılacak bir şey olmadığını söyledim.�

SON GÖÇTEN SON MALAKANA 45 YILLIK DRAM

Artık yapılacak bir şey kalmayınca Malakanlar da "Malaganlardan Noterlikten Musaddak Senetle Satın Alınan Gayrımenkullerin Tapuya Tescili Hakkındaki Kanun"la mülklerini Türklere satarak Rusya yolunu tutacaklardı. İlk göç böyle yaşanmıştı. Bu dönemde zorunlu askerliği kabul ederek Türkiye'de kalan, vatandaşlığa geçen Malakanlar da 1962�de topluca göç ettiler.

1962 yılında son kalan bin 500'ü aşkın Malakan, ana yurtlarına, yani Sovyetler Birliği'ne göçerken arkalarında, Müslümanlarla evlendirdikleri kızlarını, torunlarını, ortak kullandıkları mezarlıklarını, ölülerini, geçmişlerini, bütün mal varlıklarını bırakacaklardı. Kimi araştırmacılar, bu göçün nedeninin siyasi değil, 9 göbek öteden evlenme kuralına bağlı olan Malakanlara diğer toplulukların kız vermemesi, kendi içlerinde de nüfus azlığı nedeniyle evlenecek kız bulamamaları nedeniyle yaşandığını ileri sürüyor. Oysa Türkiye�deki son Malakan Vasil Dölemenci bunun doğru olmadığını savundu. Kendisi de bir Terekeme ile evli olan Vasili Dölemenci, göçün asıl nedeninin sahip oldukları farklı inançları nedeniyle uğradıkları dayanılmaz baskılar olduğunu özellikle vurguladı.

YAŞASAYDI O DA RUSYA�YA GİDECEKTİ

Türkiye�de yaşayan son Malakan Vasil Dölemenci ile 14 Nisan 2007 tarihinde Sukapı Mahallesi'ndeki evinde görüştük. Bu görüşmeden 12 gün sonra 26 Nisan tarihinde kalp krizi sonucu yaşamını yitiren Dölemenci ile birlikte Türkiye�de bir kültür daha yok oldu, bir çiçek daha kurudu. Vasil Gavrilev Dölemenci, 28 Nisan tarihinde ailesi ve dostları tarafından Malakan geleneklerine göre uğurlandı. Malakan geleneklerine göre takım elbise giydirilen Gavrilev�in cenazesi, ağabeyi Aleksey ile ablası Baraşa Gavrilev'in yanındaki mezara defnedildi. Cenaze töreni sırasında Gavrilev için hem Kur'an-ı Kerim'den hem de İncil'den ayetler okundu.

ANF: Malakanların ilk göçü 1921�de oluyor, zorunlu askerliğe bir tepki olarak. İkinci göç ise 1962�de yaşanıyor. Bu göçün nedeni neydi, bazı araştırmacıların iddia ettiği gibi sayılarının azalması nedeniyle 9 göbek uzaktan evlenecek kız bulamamaları ve diğer halkların kendilerine kız vermemesi yüzünden evlenememeleri miydi?

V.DÖLEMENCİ: Hayır evlenememekle ilgisi yok, o yanlıştır. O tür rivayetler var ama doğru değil. 9 değil, 7 göbek uzaktan evlilik olabiliyor, dayı kızıyla, amca kızıyla, yakın akrabayla evlilik olmuyor. Ama göç bu yüzden olmadı ki. Çevreden bize kız veriyorlardı. Benim eşim Terekeme. Öyle bir şey olsaydı ben de evlenemezdim. Dışarıya da kız veriyorduk, dışarıdan da alıyorduk.

* Niye göç ettiler peki?

Baskı çoktu. Baskı olmasaydı giderler miydi?

* Ne tür baskılar olurdu?

Bostan ekerdik çalarlardı, ekin ekerdik yakarlardı, at yetiştirirdik çalarlardı, tarlalarımızı biçip götürürlerdi. Mesela seninle aramızda bir sorun var ve sen suçlusun. Ama Hükümet seni bırakır bizi götürürdü. Hakaret ederlerdi, yerlerimizi alırlardı. Hükümet derken, daireleri kastediyorum.

* Neden böyle bir ayırımcılıkla karşı karşıya kaldınız. Dini inancınızın farklı olmasından mı? Tabi tabi ondan, Hıristiyan olduğumuzdan...

* Sizden başka birkaç Malakan ailesinin burada kaldığı söyleniyor.

Hayır hepsi gitti, benim ailem dışında hiç Malakan yok.

* Arpaçay ilçesinde birkaç aile olduğunu duyduk.

,Onlar yolu şaşırmışlar, Malakan sayılmazlar. Kendi dilimizi, adetlerimizi unutmuşlar, Türkleşmişler, Müslüman olmuşlar. Zaten sorsanız Malakanız demezler. Arpaçay�da bir de Ruslar var. Onlar da Hıristiyan�dır ama onlar bizden farklı olarak Haç�a da taparlar.

* Siz neden Haç�ı kabul etmiyorsunuz?

Bizde Haç�a tapma yoktur. Bir de Ruslar domuz yer, biz yemeyiz, günah sayılır bizde.

* Göçle büyük kesim gitti. Siz neden kaldınız burada?

Ben göç sırasında İstanbul�daydım, gidemedim, öyle kaldık.

* Gitmediğinize pişman oldunuz mu?

Valla pişman oldum. Arkan olmadıktan sonra, adamın olmadıktan sonra yalnızlık zordur. Nasip değilmiş demek ki.

* İstanbul�da ne yapıyordun, çalışıyor muydun?

Lokantam vardı, onu çalıştırıyordum. Sonra onu da batırdım geldim, değirmencilik yaptım.

* Hala değirmencilik mi yapıyorsun?

Hayır, 2 sene evvel bıraktım. Değirmen Selim�deydi, özel idareye ait bir binaydı. Kaymakam elimden aldı, mecburen bıraktım ben de. 5-6 milyar zararım oldu. Kaymakamı mahkemeye verdim, bakalım ne olacak?

* Davayı kazanırsan devam edecek misin?

Tabi devam edeceğim, boş durmak olur mu?

* Buradan ayrılan akrabalarınız nerelere gittiler, görüşüyor musunuz onlarla?

Amerika�ya gittiler, Rusya�ya gittiler. Amerika�ya gidenler gelip gidiyorlar. Rusya�dakilerle de görüşüyoruz.

* Daha sonra gitme imkanı olmadı mı?

İstanbul�dan geldikten sonra evlendim, bir daha da gidemedim. Ama gitmeye niyetim var. Ablam arıyor, neyin varsa fakirlere ver, çık gel diyor.

* Ablan nerede yaşıyor?

Rusya�da, Stavropol�da. Deniz kenarında bir şehir...

* Eşiniz Malakan mı?

Yok o yarı Kürt, yarı Terekeme.

* Eşini ve çocuklarını da götürmeyi düşünüyor musun?

Valla niyetim hep birlikte gitmek.

* Onlar da gitmek istiyor mu?

Eşim gitmek istiyor ama çocuklar pek istekli değil. Ama onlar gelmeseler de ben gideceğim. İster razı olsunlar, ister olmasınlar. Gelirlerse hep birlikte gideriz. Gelmezlerse de ben tek başıma giderim.

* Peki gitseniz, Rus Hükümeti size oraya yerleşme hakkı tanıyacak mı?

Daha önce gidenlere verildiğine göre, bize de o hakkı verirler. Ama tam bilemiyorum.

* Peki siz hala dini inancınızı, dilinizi, geleneklerinizi yaşatabiliyor musunuz?

Tabi ben inancımın gereklerini yerine getiriyorum. Çocuklara da öğretmek istiyorum ama pek istekli değiller. Mesela ben oruç tutarım ama bizimki sizden farklı, akşamdan akşama, yani 24 saat sürüyor.

* Gelenekleriniz arasında bugün hala yaşattığınız ne var?

Mesela biz Kiliseye gideriz, burada yok o yüzden ben evde ibadet ederim. İncil okurum. Bayram gelir, çocuklarımla bayram yaparım.

* Kilise olmadığı için mi ibadetini evde yapıyorsun?

Esasında bizde kilise yoktur. Bir ev vardır, orda toplanıp ibadet edilir.

* Bu evin, diğer Hıristiyan kiliselerinden ne farkı var?

Diğerlerinde Haç vardır, bizde yoktur.

* Çevrenizde yaşayan halklarla ilişkileriniz nasıldı?

Türkmenler, Zazalar, Aleviler çok iyi insanlardır. Onlardan hiç zarar görmedik, onlar Türkler gibi hırsızlık falan da yapmıyorlar. Kadana atlarımız vardı, çok güçlü atlar. Türkler, atlarımızı, öküzlerimizi çalarlardı. Tabi hepsi değil ama çoğu öyleydi.

* Zazalarla aranız iyiydi, peki diğer Kürtlerle aranız nasıldı?

Diğer Kürtlerin Türklerden farkı yoktu. Onlar da malımızı çalardı.

* Malakanlar daha çok ne tür işler yapardı?

Her türlü işi yaparlardı, duvar ustalığı, peynircilik, sütçülük, değirmencilik, kuyumculuk yaparlardı.

* Kars�a ne zaman yerleşmişsiniz?

Ta Ermeni harbinden evvel biz buralardaymışız.

* Çevrenizde yaşayan diğer halklardan farklı ne gibi gelenekleriniz vardı?

Biz onlardan farklıyız. Cumartesi Pazar günleri bizde herkes hamama girer, yıkanır, oruç tutardık. Pazar günleri de toplanır hep birlikte namaz kılardık. Ama bizim namazımız Müslümanlarınkinden farklıdır. Bizde dini ibadetlerin zamanı yoktur, ne zaman istersen o zaman yaparsın. Mesela ben geçen hafta oruç tuttum.

* Rusya�da olan akrabalarınız orada baskı görüyorlar mı?

Rusya�dakiler de buradaki gibi toplu olarak yaşıyorlar. Üzerlerinde fazla bir baskı yok. Ablamlarla konuşuyorum, hayatlarından memnunlar.

* Rusya�daki akrabalarını ziyarete gittin mi hiç?

Çok istediler ama gitmedim.

* Niye gitmedin?

Bilmiyorum, kısmet olmadı. Ama artık oraya yerleşmeye, akrabalarımın yanına gitmeye kararlıyım.

* Peki, biriyle tanıştığınızda, isminizi duyduklarında ne tepki veriyorlar?

Karslılar bizi bilir. Ama dışarıda turist falan sanıyorlar, nereden geldiğimi soruyorlar. Buralı olduğumu söyleyince çok şaşırıyorlar.

* Askerlik yaparken ya da resmi kurumlarla işiniz olduğunda, isimlerinizden dolayı ayırımcılığa uğradınız mı?

Bazen karşılaştık tabi. Niye Türkçe isim takmıyorsunuz, niye Müslüman olmuyorsunuz diyorlardı.

* Sen ne cevap verdin?

Niye Müslüman olayım ki. Ben Müslüman göremiyorum. Hırsızlık, dalavere, hakaret� Müslüman bunları yapar mı?

* Konuştuğunuz dil Rusça mı?

Rusça�dır ama biraz ağız farkı var.

* Aile içinde anadilinizle konuşuyor musunuz?

Eşimle konuşuyorum ama çocuklar pek bilmiyor.

* İnancınız gereği askerlik yapmak istemiyorsunuz, neden?

Eskiden askere gitmezmişiz. İlk göçten sonra kalanlar gitmeye başladı. Asker, yeri geldiğinde insan öldürebilir. Bizim inancımıza göre insan öldürmek en büyük günahtır. O yüzden askerlik yapmak istemeyiz. İlk göç askerlik yüzünden oldu.

*Siz askerlik yaptınız mı?

Evet yaptım.

* Peki askerdeyken savaş çıksaydı ne yapardınız?

Savaşırdım.

* Savaşmak, insan öldürmek dini inancınıza ters değil mi?

Ters ama vatan için savaşırdım. Oğlum boksa gidiyordu, madalyası da vardı, ama devam etmesini istemedim. * Niye? Televizyonda işittim, ringe çıkınca biri arkadaşını öldürmüş.

* İnancınıza aykırı olduğu için mi istemediniz?

Tabi tabi, o yüzden bokstan aldım. Ona bir şey olabilir, o birine bir şey yapabilir

Yasal uyarı: Fırat Haber Ajansı (ANF) servis ettiği haber ve fotoğrafları aboneleri dışında, ajansın izni olmadan kopyalamak veya yeniden yayınlamak yasaktır.

Geri Dönün	Arkadaşınıza Önerin	Yazıcıya Gönderin

   

Kelime: